Kortizol Hormonu ve Görevleri
Kortizol, böbrek üstü bezlerinde doğal olarak üretilen ve genellikle 'stres hormonu' olarak bilinen hayati bir steroid hormonudur. Vücudun strese verdiği tepkiyi düzenlemede kritik bir rol oynar . Kortizol, kan basıncının ve kan şekerinin düzenlenmesi, metabolizmanın kontrolü, iltihaplanmanın azaltılması ve bağışıklık sisteminin işleyişi gibi birçok önemli fizyolojik fonksiyonda görev alır . Sabah saatlerinde en yüksek seviyeye ulaşan kortizol, gün içinde azalarak gece yarısı en düşük seviyesine iner ve vücudun enerji seviyelerini düzenler .
Kortizol Yüksekliği (Hiperkortizolizm) Nedir?
Kortizol yüksekliği veya hiperkortizolizm, vücutta kortizol hormonunun normalden daha fazla bulunması durumudur . Bu durum, uzun süreli ve kontrolsüz kortizol fazlalığına bağlı olarak çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilir .
Kortizol Yüksekliğinin Nedenleri
Kortizol yüksekliğinin başlıca nedenleri şunlardır:
- Ekzojen Nedenler: En sık görülen neden, astım veya romatoid artrit gibi hastalıkların tedavisinde kullanılan kortizol benzeri ilaçların (kortikosteroidler) uzun süre ve yüksek dozda kullanılmasıdır. Bu duruma ekzojen Cushing sendromu denir .
- Endojen Nedenler (Cushing Sendromu): Vücudun kendi kortizol üretiminin artmasıyla ortaya çıkar ve genellikle Cushing sendromu olarak adlandırılır . Bu durumun altında yatan sebepler şunlar olabilir:
- Hipofiz Tümörleri: Hipofiz bezinde (beyinde yer alan bir bez) aşırı ACTH hormonu üreten iyi huylu bir tümör bulunması. ACTH, böbrek üstü bezlerini kortizol üretmesi için uyarır. Bu duruma Cushing hastalığı denir .
- Böbrek Üstü Bezi Tümörleri: Böbrek üstü bezlerinin kendisinde, genellikle iyi huylu olan tümörlerin aşırı kortizol üretmesi .
- Ektopik ACTH Sendromu: Akciğer, pankreas veya tiroid gibi hipofiz veya böbrek üstü bezleri dışındaki organlarda gelişen tümörlerin ACTH üretmesi sonucu kortizol seviyelerinin artması .
- Diğer Faktörler: Kronik stres, depresyon ve anksiyete gibi durumlar da kortizol seviyelerinin yükselmesine katkıda bulunabilir .
Kortizol Yüksekliği Belirtileri
Yüksek kortizol seviyeleri çeşitli belirtilerle kendini gösterebilir :
- Özellikle yüz ve karın bölgesinde kilo alımı, kol ve bacaklarda incelme .
- Ciltte mor-kırmızı çatlaklar (striae), ciltte incelme ve kolay morarma .
- Yüksek tansiyon (hipertansiyon) .
- Kan şekerinde yükselme, diyabet gelişimi .
- Kas güçsüzlüğü, özellikle üst kol ve bacaklarda .
- Yorgunluk, halsizlik ve enerji düşüklüğü .
- Ruh hali değişiklikleri: anksiyete, depresyon, sinirlilik ve duygusal dalgalanmalar .
- Uyku problemleri ve konsantrasyon güçlüğü .
- Bağışıklık sisteminin zayıflaması, sık enfeksiyonlara yatkınlık .
- Kemik erimesi (osteoporoz) ve kırık riskinde artış .
- Kadınlarda adet düzensizlikleri ve tüylenme artışı .
Tanı ve Tedavi
Kortizol yüksekliği şüphesi durumunda bir endokrinoloji uzmanına başvurmak önemlidir . Tanı, kan, idrar ve tükürük testleri ile konulur . Tedavi, kortizol yüksekliğinin altında yatan nedene göre değişir. İlaç kullanımına bağlı durumlarda, doktor kontrolünde ilacın dozunun azaltılması veya kesilmesi gerekebilir . Tümör kaynaklı durumlarda ise cerrahi müdahale, radyasyon tedavisi veya kortizol üretimini azaltan ilaçlar kullanılabilir . Stres yönetimi ve sağlıklı yaşam tarzı da kortizol seviyelerinin dengelenmesinde önemli rol oynar .