Kişilik Bozukluğu Nedir?
Kişilik bozukluğu, bireyin içinde bulunduğu kültürün beklentilerinden sapmalar gösteren, süreklilik taşıyan, sıkıntıya veya işlevsellik sorunlarına neden olan bir 'düşünme, hissetme ve davranış' örüntüsüdür. Bu rahatsızlıklar, kişinin kendisini, başkalarını ve olayları yorumlama biçimini, duygusal tepkilerinin sıklığını, yoğunluğunu ve uygunluğunu, diğer insanlarla ilişkilerini ve dürtülerini kontrol etme yeteneğini olumsuz etkiler. Genellikle ergenlik veya erken yetişkinlik döneminde başlar ve zaman içinde değişmeksizin kalıcı olma eğilimindedir.
Genel Özellikleri
Kişilik bozukluğu olan bireyler, esnek olmayan ve atipik düşünme, hissetme ve davranış kalıpları sergilerler. Bu kalıplar, iş yaşamında, sosyal ilişkilerde ve genel uyumda önemli zorluklara yol açar. Kişilik bozukluğu olan kişiler genellikle kendi kişiliklerinden memnun olduklarından ve sorunların kaynağını başkalarında aradıklarından, tedaviye başvurma eğilimleri düşük olabilir.
- Düşünce farklılıkları: Kişinin kendisini, başkalarını ve olayları yorumlama biçiminde çarpıklıklar.
- Duygulanım farklılıkları: Duygusal tepkilerin yoğunluğu, değişkenliği ve duruma uygunluğunda sorunlar.
- İlişkilerde zorluklar: Diğer insanlarla yakınlık kurma ve sürdürmede güçlükler.
- Dürtü kontrolünde sorunlar: Dürtülerini yönetmede yaşanan güçlükler.
Kişilik Bozukluğu Türleri
Kişilik bozuklukları, benzer özelliklere ve semptomlara göre üç ana kümeye ayrılır:
- A Kümesi (Tuhaf/Eksantrik): Paranoid, Şizoid ve Şizotipal kişilik bozukluklarını içerir. Bu kişiler genellikle tuhaf, eksantrik düşünce ve davranışlar sergilerler. Örneğin, Paranoid kişilik bozukluğu olanlar sürekli güvensizlik ve başkalarına karşı şüphe duyarlar.
- B Kümesi (Dramatik/Değişken): Antisosyal, Sınırda (Borderline), Histriyonik ve Narsisistik kişilik bozukluklarını kapsar. Bu kümedeki bozukluklar aşırı duygusal, öngörülemeyen düşünce veya davranışlarla karakterizedir. Sınırda kişilik bozukluğu, dengesiz ruh halleri, karmaşık ilişkiler ve dürtüsel davranışlarla kendini gösterir.
- C Kümesi (Kaygılı/Korkulu): Çekingen, Bağımlı ve Obsesif-Kompulsif kişilik bozukluklarını içerir. Bu kümedeki kişiler genellikle sürekli korku ve endişeli bir ruh haliyle karakterize edilir. Çekingen kişilik bozukluğu olanlar, başkaları tarafından onaylanmama endişesiyle ikili ilişki kurmakta zorlanırlar.
Nedenleri
Kişilik bozukluklarının kesin nedenleri tam olarak bilinmemekle birlikte, genetik yatkınlık, nörobiyolojik faktörler, gelişimsel etkenler ve çevresel faktörlerin (özellikle çocukluk çağı travmaları, aile içi geçimsizlik veya istismar öyküsü gibi) bir araya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülmektedir.
Tedavisi
Kişilik bozukluklarının tedavisinde temel yaklaşım psikoterapidir ve tedavi süresi genellikle birkaç yılı bulabilir. Psikoterapi, kişinin kendi duygu ve davranışlarını tanımasını, tepkilerinin gerçekçi ve işlevsel olup olmadığını değerlendirme kapasitesini geliştirmeyi hedefler. Psikanalitik/psikodinamik terapi, bilişsel davranışçı terapi (BDT), diyalektik davranış terapisi (DDT) ve şema terapi gibi yöntemler etkili olabilir. İlaç tedavileri ise kişilik bozukluğunu doğrudan tedavi etmekten ziyade, ortaya çıkabilen depresyon, anksiyete veya duygusal dalgalanmalar gibi belirtileri hafifletmeye yöneliktir.