Antik Roma'da Bazilikalar
Antik Roma döneminde bazilikalar, genellikle şehirlerin merkezindeki forumlarda yer alan kamusal binalardı. Bu yapılar, çeşitli idari, adli, ekonomik ve bankacılık faaliyetleri için kullanılırdı. Örneğin, Efes'teki Roma Bazilikası borsa, ticari işler ve asliye mahkemelerinin toplantıları için hizmet vermiştir.
Roma bazilikaları genellikle dikdörtgen bir plana sahipti ve uzunlamasına bölümlere ayrılmıştı. Çoğunlukla merkezi bir nef (sahın) ve bu nefi çevreleyen yan koridorlardan oluşurdu. Yargıçların oturması için bir veya daha fazla yarım daire şeklinde apsis bulunabilirdi. Bilinen en eski bazilikalardan biri MÖ 184 yılında Yaşlı Cato tarafından yaptırılan Bazilika Porcia'dır.
Hristiyanlıkta Bazilikalar
Erken Hristiyanlık döneminde, pagan tapınaklarının geniş kitlelerin ibadetine uygun olmaması nedeniyle, Roma bazilikalarının plan tipi kilise mimarisine adapte edildi. Bu sayede bazilikalar, dini törenler ve toplu ibadetler için ideal mekanlar haline geldi.
Hristiyan bazilikaları da genellikle uzun dikdörtgen bir yapıya sahiptir ve iki sütun dizisi ile üç nefe ayrılır. Ortadaki nef daha uzun ve yüksekken, yanlardaki iki koridor daha alçaktır. Batı ucunda narteks adı verilen bir giriş bölümü, doğu ucunda ise yarım yuvarlak şeklinde dışarı taşan bir apsis bulunur. Orta nefteki pencereler, yapının iç mekanının aydınlatılmasını sağlar. Çatılar genellikle kiremit kaplı ve ahşaptandı.
Bazilika Tipleri
Hristiyanlık mimarisinde bazilikalar, plan ve örtü sistemlerine göre farklı tiplere ayrılabilir:
- Merkezi Planlı Bazilikalar: Kare veya çokgen planlı olup, genellikle kubbe ile örtülüdür. İstanbul'daki Küçük Ayasofya Camii bu tipe örnektir.
- Kubbeli Bazilikalar: Orta nefin üzerinin kubbe ile kapalı olduğu bazilikalardır. İstanbul'daki Ayasofya ve Aya İrini Kiliseleri bu tipin önemli örnekleridir.
- Haç Planlı Bazilikalar: Orta nefin üzeri dört ayaklı bir kubbe ile örtülüdür ve kubbenin dört tarafında haç şeklinde tonozlarla örtülü eşit mekanlar bulunur. Kariye Camii bu tipe örnek gösterilebilir.
- Düzme Bazilikalar: Orta nefi doğrudan ışıklandıran penceresi olmayan bazilikalardır.
Günümüzde bazilika terimi, Katolik Kilisesi tarafından belirli kiliselere verilen onursal bir unvan olarak da kullanılmaktadır. Ancak mimari açıdan, antik Roma'dan günümüze uzanan zengin bir tarihi ve çeşitli formları olan bir yapı tipini ifade eder.